Yabancılar ve vatandaşlık hukuku, bir kişinin Türkiye’de bulunma, kalma, çalışma ve nihayetinde vatandaşlık kazanma durumunu düzenleyen kurallar bütünüdür. Bu alanın diğer hukuk dallarından ayrılan en belirgin yanı, süreçlerin ağırlıklı olarak idari makamlar önünde yürümesidir: başvurular idareye yapılır, verilen kararlar birer idari işlemdir ve bu kararlara karşı gidilecek yol kural olarak idari yargıdır.
Statüler birbirine bağlıdır. İkamet izni, çalışma izni ve vatandaşlık başvurusu birbirini besleyen bir zincir gibi işler; bir aşamadaki eksiklik veya kayıt dışı geçen bir dönem, sonraki aşamada karşınıza çıkar. Hem izinlerin geçerlilik süreleri hem de olumsuz kararlara karşı başvuru süreleri kesindir; kaçırılması telafisi güç hak kayıplarına yol açar. Bu sayfa, yabancılar ve vatandaşlık hukuku süreçlerinin işleyişini genel hatlarıyla açıklamak ve büromuzun bu alandaki çalışma kapsamını göstermek amacıyla hazırlanmıştır.
Türkiye’de kalış hakkı: ikamet izinleri
Yabancıların Türkiye’ye girişi, kalışı ve buradan çıkışı 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu ile düzenlenmiştir. Uygulamayı Göç İdaresi Başkanlığı ve il göç idaresi müdürlükleri yürütür.
Vizesinin ya da vizesiz kalış hakkının tanıdığı süreden daha uzun süre Türkiye’de kalacak yabancının ikamet izni alması gerekir. Kanun, ikamet iznini tek bir kalıp olarak değil, kalış amacına göre ayrılan türler halinde düzenler:
- Kısa dönem ikamet izni — turizm, tedavi, ticari bağlantı, bilimsel araştırma veya taşınmaz sahibi olma gibi amaçlarla verilir.
- Aile ikamet izni — Türk vatandaşının ya da geçerli izinle bulunan bir yabancının eşi ve belirli koşulları taşıyan çocukları için öngörülmüştür.
- Öğrenci ikamet izni — Türkiye’de örgün öğretim görecek yabancılara verilir.
- Uzun dönem ikamet izni — kesintisiz biçimde belirli bir süre yasal olarak ikamet etmiş yabancılar bakımından gündeme gelen, süresiz nitelikte izindir.
- İnsani ikamet izni ve insan ticareti mağduru ikamet izni — özel koşullara bağlı, istisnai izin türleridir.
Uygulamada en sık karşılaşılan sorunlar, kalış amacı ile talep edilen izin türünün örtüşmemesi, adres ve belge eksiklikleri ve yenileme başvurusunun süresi içinde yapılmamasıdır. İznin reddi veya iptali birer idari işlemdir ve yargısal denetime tabidir.
Çalışma izni ve yabancı istihdamı
Türkiye’de çalışacak yabancılar bakımından temel düzenleme 6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu’dur; başvurular Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı tarafından değerlendirilir.
Yurt içinden yapılan başvurularda süreç kural olarak işveren üzerinden yürür; yurt dışından yapılanlar ise Türkiye’nin dış temsilcilikleri aracılığıyla iletilir. Verilen çalışma izni aynı zamanda kalış hakkı da sağladığından, çalışma izni ile ikamet izni arasındaki ilişkinin doğru kurulması önem taşır.
Kanun, süreli çalışma izninin yanında süresiz çalışma izni, bağımsız çalışma izni ve nitelikli yabancılara yönelik Turkuaz Kart uygulamasını da düzenler; belirli statüdeki yabancılar için ayrıca izin muafiyeti öngörülmüştür.
İzinsiz çalışma hem yabancı hem işveren bakımından idari yaptırım doğurur ve yabancının kalış statüsünü doğrudan tehlikeye atar. Bu nedenle işe başlama tarihi, sosyal güvenlik bildirimleri ve izin kapsamındaki işyeri ile meslek bilgilerinin başvuruyla tutarlı olması belirleyicidir.
Türk vatandaşlığının kazanılması
Türk vatandaşlığına ilişkin esaslar 5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu’nda yer alır. Kanun, vatandaşlığın kazanılmasını iki ana başlıkta ele alır.
Doğumla kazanma, kural olarak soy bağı esasına dayanır: Türk vatandaşı anne veya babadan doğan çocuk doğumla Türk vatandaşı olur. Doğum yeri esası ise tamamlayıcı ve sınırlı bir ölçüttür; Türkiye’de doğmakla birlikte başka bir devletin vatandaşlığını kazanamayan çocuklar bakımından uygulanır.
Sonradan kazanma ise başvuruya ve idarenin değerlendirmesine bağlıdır:
- Genel yoldan başvuru — belirli bir süre kesintisiz Türkiye’de ikamet etmiş, geçimini sağlayabilen, genel sağlık ve kamu düzeni koşullarını taşıyan yabancıların talebi üzerine yetkili makam kararıyla gündeme gelir.
- Evlenme yoluyla kazanma — Türk vatandaşıyla evlenmek kendiliğinden vatandaşlık kazandırmaz. Kanun; evliliğin belirli bir süre devam etmiş olmasını, aile birliği içinde yaşanmasını ve evlilik birliğiyle bağdaşmayacak bir faaliyette bulunulmamasını arar.
- İstisnai yoldan kazanma — yatırım yoluyla vatandaşlık başvuruları bu kapsamdadır. Taşınmaz edinimi, sabit sermaye yatırımı, mevduat veya devlet borçlanma araçları gibi seçeneklerin her biri yönetmelikle belirlenen eşiklere ve elde tutma koşullarına bağlıdır. Bu eşikler zaman içinde değiştiğinden başvuru öncesinde yürürlükteki düzenleme ayrıca kontrol edilmelidir.
- Yeniden kazanma, evlat edinilme ve seçme hakkı — Kanun’da düzenlenmiş özel yollardır.
Vatandaşlıktan çıkma izni alanlar bakımından mavi kart, Türkiye’de tanınan bazı hakların kullanılmaya devam edilmesini sağlar. Vatandaşlığın kaybı ve iptali ise kendi koşullarına bağlı ayrı bir başlıktır.
Olumsuz kararlar ve idari yargı yolu
Bu alanda uyuşmazlıkların önemli bölümü, idarenin olumsuz bir karar vermesiyle başlar.
Sınır dışı etme kararı, ilgili hakkında ayrıca giriş yasağı ve tahdit kaydı sonuçları doğurabilir. Karara karşı idare mahkemesine başvurulabilir; bu süre kısa ve kesindir, kaçırılması hâlinde karar uygulanabilir hâle gelir.
İdari gözetim kararı verilen yabancılar geri gönderme merkezlerinde tutulur. Bu karara karşı sulh ceza hâkimliğine itiraz yolu öngörülmüştür ve gözetimin devamı düzenli olarak değerlendirilir.
İkamet veya çalışma izni talebinin reddi ya da mevcut iznin iptali de iptal davasına konu edilebilir. Bu davalarda sunulan bilgi ve belgelerin, idarenin dayandığı gerekçeyi doğrudan karşılaması belirleyicidir.
Uluslararası koruma talepleri — mülteci, şartlı mülteci ve ikincil koruma statüleri ile ayrı bir rejim olan geçici koruma — kendi usul kuralları içinde, ikamet izni sisteminden farklı işler.
Büromuzun çalışma kapsamı
- Kısa dönem, aile, öğrenci ve uzun dönem ikamet izni başvuruları ile yenileme işlemleri
- Çalışma izni, süresiz ve bağımsız çalışma izni ile Turkuaz Kart başvurularında işveren ve yabancı çalışan tarafında hukuki destek
- Türk vatandaşlığı başvurularının (genel yoldan, evlenme yoluyla ve istisnai yoldan) hazırlanması ve takibi
- Vatandaşlıktan çıkma, yeniden kazanma ve mavi kart işlemleri
- Sınır dışı etme, giriş yasağı ve tahdit kaydı kararlarına karşı idari başvuru ve iptal davaları
- İdari gözetim kararlarına itiraz
- İkamet ve çalışma izni ret ile iptal kararlarına karşı iptal davaları
- Yabancı unsurlu aile ve miras uyuşmazlıkları ile yabancı mahkeme kararlarının tanınması ve tenfizi
Sık sorulan sorular
Vize süresi doldu, hâlâ ikamet izni başvurusu yapabilir miyim?
Başvurunun kural olarak yasal kalış süresi içinde yapılması beklenir. Sürenin aşılması idari para cezası ve duruma göre giriş yasağı gibi sonuçlar doğurabilir; bu kayıt, sonraki izin ve vatandaşlık başvurularında da değerlendirmeye alınır.
Türk vatandaşıyla evlenmek doğrudan vatandaşlık kazandırır mı?
Hayır. Kanun’un aradığı evlilik süresi, aile birliği içinde yaşama ve evlilik birliğiyle bağdaşmayacak faaliyette bulunmama koşulları birlikte gerçekleşmeli ve ayrıca başvuru yapılmalıdır. Başvuru, idarenin inceleme ve değerlendirmesine tabidir.
Taşınmaz satın almak vatandaşlık ya da oturma izni sağlar mı?
Taşınmaz sahibi olmak, kısa dönem ikamet izni başvurusu bakımından bir dayanak oluşturabilir. Vatandaşlık ise ancak istisnai yoldan kazanma kapsamında ve yönetmelikte öngörülen tutar, nitelik ve elde tutma koşullarının tamamı karşılandığında gündeme gelir; kendiliğinden doğmaz.
Hakkımda sınır dışı kararı verildi, ne yapabilirim?
Karara karşı idare mahkemesinde iptal davası açılabilir. Başvuru süresi kısa ve kesindir; ayrıca kararın hangi gerekçeye ve hangi tahdit koduna dayandığı izlenecek yolu doğrudan belirler. Tebliğ anından itibaren hızlı hareket edilmesi gerekir.
İlgili hizmet alanlarımız
- İdare Hukuku — sınır dışı etme, izin ret ve iptal kararlarına karşı iptal davalarının genel çerçevesi
- Aile Hukuku — yabancı unsurlu boşanma ve velayet uyuşmazlıkları ile yabancı mahkeme kararlarının tanınması ve tenfizi
- İş ve Sosyal Güvenlik Hukuku — yabancı çalışan istihdamı, iş sözleşmesi ve sosyal güvenlik yükümlülükleri
Bu sayfa genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır ve hukuki danışmanlık niteliği taşımaz. Her uyuşmazlık kendi koşulları içinde değerlendirilmelidir. Somut durumunuz için bir avukata başvurunuz.
Hukuki durumunuzu kısaca aktarın; uygun bir görüşme zamanı için size dönüş yapalım.
İletişime geçin