Adi ortaklık sözleşmesi, iki ya da daha fazla kişinin emeklerini ve mallarını ortak bir amaca erişmek üzere birleştirmeyi üstlendikleri sözleşmedir (TBK m.620/1). Türk Borçlar Kanunu bu sözleşme için noter onayı dâhil özel bir şekil öngörmez; ancak kanunun ortakların kararına bıraktığı konular (katılım payları, kazanç ve zarar oranları, yönetim, temsil, ayrılma ve tasfiye) sözleşmede düzenlenmezse kanundaki genel kurallar uygulanır.
Aşağıda adi ortaklık sözleşmesinin şekil şartını, sözleşmeye yazılması gereken konuları, madde madde bir adi ortaklık sözleşmesi örneğini ve sözleşmenin feshini kanun hükümleri üzerinden ele alıyoruz. Adi ortaklığın ne olduğu ve ortakların sorumluluğu için adi ortaklık nedir yazımıza bakabilirsiniz.
Adi ortaklık sözleşmesinin şekil şartı: yazılı mı, noter onaylı mı olmalı?
Adi ortaklık sözleşmesinin geçerliliği kural olarak hiçbir şekle bağlı değildir; kanunda aksi öngörülmedikçe sözleşmeler şekle bağlı olmaksızın kurulur (TBK m.12/1). Bu nedenle sözleşmenin noterde yapılması veya onaylatılması kanuni bir zorunluluk değildir. Bazı durumlarda ise özel kurallar devreye girer:
- Taşınmaz katılım payı: Ortaklardan biri katılım payı olarak bir taşınmazın mülkiyetini koyacaksa, taşınmaz mülkiyetinin devrini amaçlayan sözleşmelerin geçerliliğinin resmî şekle bağlı olduğu dikkate alınmalıdır (TMK m.706/1).
- Kamu ihalesi: İhale bir iş ortaklığı üzerinde kalırsa, sözleşme imzalanmadan önce noter tasdikli iş ortaklığı sözleşmesinin verilmesi gerekir (4734 sayılı Kamu İhale Kanunu m.14).
- İspat: Sözleşme sözlü de geçerli olsa da her yıl güncellenen parasal sınırı aşan değerdeki hukuki işlemler kural olarak senetle ispat edilir (HMK m.200/1, ek m.1). Bu yüzden ortaklık ilişkisinin yazılı ve imzalı bir sözleşmeyle kurulması uyuşmazlık hâlinde ispatı kolaylaştırır.
Ortaklık sözleşmesi nasıl yapılır: işyeri ortaklığı mı, şirket mi?
Ortaklık sözleşmesinin nasıl yapılacağı, ortakların bir ticaret şirketi kurup kurmayacağına bağlıdır. Ortaklar şirket kurmadan bir işyerini veya ortak bir işi birlikte yürütecekse, “işyeri ortaklık sözleşmesi” de denen bu anlaşma, kanunla düzenlenmiş ortaklıkların ayırt edici niteliklerini taşımıyorsa adi ortaklık sözleşmesidir (TBK m.620/2). Bu durumda yukarıdaki şekil kuralları uygulanır ve aşağıdaki örnek de bu ilişki için hazırlanmıştır.
Ortaklar bir ticaret şirketi (kollektif, komandit, anonim, limited veya kooperatif şirket) kuracaksa, öncelikle o şirket türüne özgü hükümler uygulanır (TTK m.124/1, 126/1). Örneğin limited şirket sözleşmesi yazılı şekilde yapılır ve kurucular tarafından ticaret sicili müdürlüğünde yetkilendirilmiş personelin huzurunda imzalanır (TTK m.575/1); anonim şirkette ise esas sözleşmenin yazılı yapılması ve bütün kurucuların imzalarının noterce onaylanması veya esas sözleşmenin ticaret sicili müdürü ya da yardımcısı huzurunda imzalanması şarttır (TTK m.339/1). Aşağıdaki örnek bir şirket sözleşmesinin yerini tutmaz.
Adi ortaklık sözleşmesinde bulunması gerekenler
Kanun adi ortaklık sözleşmesinde bulunması zorunlu kayıtlar saymaz; ancak aşağıdaki konularda sözleşme hükmü yoksa Türk Borçlar Kanunu’ndaki genel kurallar uygulanır:
- Taraflar ve ortaklığın amacı: Rekabet yasağı ortaklığın amacını engelleyici veya zarar verici işlere ilişkindir (m.626); sözleşmede öngörülen amacın gerçekleşmesi veya gerçekleşmesinin imkânsız duruma gelmesi de ortaklığı sona erdirir (m.639 b.1).
- Katılım payları ve değerleri: Her ortak para, alacak, başka bir mal veya emek olarak katılım payı koyar; aksi kararlaştırılmamışsa katılım payları eşit olmalıdır (m.621/1–2). Mülkiyeti konulan şey tasfiyede olduğu gibi geri alınamaz; ortak ona biçilen değeri isteyebilir, değer biçilmemişse şeyin konulduğu zamanki değeri esas alınır (m.642/1–2).
- Kazanç ve zarar oranları: Sözleşmede aksi kararlaştırılmamışsa her ortağın kazanç ve zarardaki payı, katılım payının değerine ve niteliğine bakılmaksızın eşittir (m.623/1); sözleşmede yalnız kazanç veya yalnız zarar payı belirlenmişse bu belirleme diğerindeki payı da ifade eder (m.623/2). Zarara katılmaksızın kazanca katılma anlaşması ancak salt emeğini koymuş ortak için geçerlidir (m.623/3).
- Kararlar: Kararlar oybirliğiyle alınır; sözleşmede oy çokluğu öngörülmüşse çoğunluk ortak sayısına göre belirlenir (m.624/1–2).
- Yönetim ve temsil: Yönetim sözleşme veya kararla belirli ortaklara ya da üçüncü bir kişiye bırakılmamışsa bütün ortaklar yönetme hakkına sahiptir (m.625/1). Yönetim birden çok ortaktaysa her biri diğerleri katılmaksızın işlem yapabilir; ancak yönetmeye yetkili her ortak, işlem tamamlanmadan itiraz ederek onu engelleyebilir (m.625/2). Sözleşmeyle bir ortağa verilen yönetim yetkisi haklı sebep olmaksızın kaldırılamaz ve sınırlanamaz (m.629/1). Yönetim görevi verilen ortağın temsil yetkisi var sayılır; önemli tasarruf işlemleri için ise yetkinin bütün ortakların oybirliğiyle verilmesi ve yetki belgesinde açıkça belirtilmesi şarttır (m.637/3).
- Hesap ve kazanç payının ödenmesi: Yönetici ortaklar yılda en az bir defa hesap vermek ve kazanç paylarını ödemekle yükümlüdür; hesap döneminin uzatılmasına ilişkin anlaşma kesin olarak hükümsüzdür (m.630/3).
- Yeni ortak ve pay devri: Yeni ortak alınması bütün ortakların rızasına bağlıdır; bir ortak payını tek taraflı olarak bir üçüncü kişiye devrederse bu kişi ortak sıfatını kazanamaz (m.632/1–2).
- Ayrılma ve ölüm: Ortaklığın diğer ortaklarla devam edeceği kararlaştırılmamışsa bir ortağın kısıtlanması, iflası veya tasfiyedeki payının cebrî icra yoluyla paraya çevrilmesi ortaklığı sona erdirir (m.639 b.3); sözleşmede mirasçılarla sürdürme hükmü yoksa ortaklardan birinin ölümü de ortaklığı sona erdirir (m.639 b.2). Diğer ortaklarla devam hükmü varsa o ortak, temsilcisi veya mirasçısı ortaklıktan çıkabilir ya da diğer ortakların yazılı bildirimiyle çıkarılabilir (m.633).
- Süre ve fesih: Ortaklık belirli süreli ise sürenin bitmesiyle sona erer (m.639 b.5); süre bittikten sonra ortakların örtülü iradesiyle sürdürülürse belirsiz süreli ortaklığa dönüşür (m.640/3). Sözleşmede fesih bildirme hakkı saklı tutulmuşsa bir ortağın fesih bildirimi ortaklığı sona erdirir (m.639 b.6). Belirsiz süreli veya bir ortağın ömrü boyunca kurulan ortaklıkta her ortak altı ay önceden fesih bildiriminde bulunabilir ve bildirim yalnızca hesap yılı sonunda hüküm ifade eder (m.640/1–2).
- Tasfiye: Ortaklar tasfiye görevlisi atayabilir; görevlinin ücreti sözleşmede veya oybirliğiyle belirlenmemişse hâkim tarafından belirlenir (m.644/2–3).
Bazı kurallar ise sözleşmeyle değiştirilemez. Yönetim yetkisi olmasa bile her ortağın ortaklığın işleyişi hakkında bilgi alma, defter ve kayıtları inceleme, bunlardan örnek alma ve mali durum hakkında özet çıkarma hakkı vardır; buna aykırı sözleşmeler kesin olarak hükümsüzdür (m.631). Ortaklık sözleşmesinde aksine hüküm bulunsa bile, haklı bir sebep varsa diğer ortaklardan her biri yönetici ortağın yönetim yetkisini kaldırabilir (m.629/2). Ortakların üçüncü kişilere karşı müteselsil sorumluluğunu düzenleyen m.638/3 ise ortaklık sözleşmesinden söz etmez; ortakların yalnız kendi aralarına yazacakları bir maddenin bu sorumluluğu alacaklıya karşı kaldırdığı sonucuna varılmamalıdır. Limited şirkette ise ortaklar şirket borçlarından sorumlu değildir (TTK m.573/2); farkı limited şirket ortaklarının şahsi sorumluluğu yazımızda ele aldık.
Adi ortaklık sözleşmesi örneği
Aşağıdaki örnek, yukarıdaki konuların sözleşmede nasıl düzenlenebileceğini göstermek için hazırlanmıştır. Genel bilgilendirme amaçlıdır; köşeli parantez içindeki alanlar ve seçenekler her ortaklığın koşullarına göre doldurulmalı ve uyarlanmalıdır. Örnek adi yazılı şekle göre hazırlanmıştır; taşınmaz mülkiyeti katılım payı olarak konulacaksa resmî şekil kuralı (TMK m.706/1), kamu ihalesinde ise iş ortaklığı sözleşmesinin noter tasdiki ve ortakların taahhüdün yerine getirilmesinde müştereken ve müteselsilen sorumlu olduklarını belirtmesi (4734 sayılı Kanun m.14) ayrıca gözetilmelidir. Örnek iki ortak için yazılmıştır; adi ortaklık en az iki kişiyle kurulduğundan (TBK m.620/1) 10. maddedeki “diğer ortaklarla devam” seçeneği üç veya daha fazla ortaklı sözleşmelerde anlam kazanır.
ADİ ORTAKLIK SÖZLEŞMESİ
- Taraflar: [Ortak 1: Ad Soyad, T.C. kimlik no, adres] ile [Ortak 2: Ad Soyad, T.C. kimlik no, adres] (bundan sonra birlikte “ortaklar”).
- Amaç: Ortaklar, [ortaklığın amacı] amacıyla emeklerini ve mallarını birleştirmeyi üstlenir.
- Katılım payları: [Ortak 1] [tutar] TL nakit; [Ortak 2] değeri [tutar] TL olarak biçilen [malın mülkiyetini / malın yalnız kullanımını / emeğini] koyar.
- Kazanç ve zarar: Kazanç ve zarar, [Ortak 1] için [yüzde …], [Ortak 2] için [yüzde …] oranında paylaşılır.
- Kararlar: Ortaklık kararları [oybirliğiyle / ortak sayısının çoğunluğuyla] alınır. Genel yetkili temsilci atanması ve olağan dışı işler için oybirliği aranır.
- Yönetim ve temsil: Ortaklığı [Ad Soyad] yönetir ve üçüncü kişilere karşı temsil eder. Önemli tasarruf işlemleri için yetki, bütün ortakların oybirliğiyle verilir ve yetki belgesinde açıkça belirtilir.
- Hesap ve bilgi alma: Yönetici ortak her yıl [tarih] itibarıyla hesap verir ve kazanç paylarını öder. Her ortak ortaklığın işleyişi hakkında bilgi alabilir, defter ve kayıtlarını inceleyebilir, bunlardan örnek alabilir ve mali durumu hakkında özet çıkarabilir.
- Rekabet yasağı: Ortaklar, kendilerinin veya üçüncü kişilerin menfaatine olarak ortaklığın amacını engelleyici veya zarar verici işler yapamaz.
- Yeni ortak: Ortaklığa yeni ortak alınması bütün ortakların yazılı rızasına bağlıdır.
- Ayrılma ve ölüm: Ortaklardan biri fesih bildiriminde bulunur, kısıtlanır, iflas eder veya tasfiyedeki payı cebrî icra yoluyla paraya çevrilirse ortaklık [diğer ortaklarla devam eder / sona erer]; ölürse ortaklık [mirasçılarıyla sürdürülür / diğer ortaklarla devam eder / sona erer]. Diğer ortaklarla devam hâlinde o ortak, temsilcisi veya mirasçısı ortaklıktan çıkabilir ya da diğer ortakların yazılı bildirimiyle çıkarılabilir; çıkan veya çıkarılan ortağın tasfiye payı, ortak sıfatının sona erdiği tarih itibarıyla hesaplanarak [süre] içinde ödenir. O tarihte ortaklığın malvarlığı borçlarını karşılamaya yetmezse çıkan veya çıkarılan ortak, payına düşen borç tutarını 4. maddedeki oranla diğer ortaklara öder.
- Süre: Ortaklık [… tarihine kadar / belirsiz süre için] kurulmuştur. [Belirli sürede fesih hakkı saklı tutulacaksa: Her ortak [süre] önceden yazılı olarak fesih bildiriminde bulunabilir.]
- Tasfiye: Ortaklık sona erince tasfiyeyi [Ad Soyad / bütün ortaklar] yürütür; tasfiye görevlisi atanırsa ücreti [tutar] TL’dir. Borçlar ödendikten, avanslar, giderler ve katılım payları geri verildikten sonra artan kazanç 4. maddedeki oranlarla paylaşılır. Borçlar, giderler ve avanslar ödendikten sonra kalan varlık katılım paylarının geri verilmesine yetmezse zarar da aynı oranlarla paylaşılır.
[Yer, tarih] — [Ortak 1 imza] — [Ortak 2 imza]
Ortakların tamamı tacirse sözleşmeye uyuşmazlıklarda yetkili mahkemeyi gösteren bir madde de eklenebilir; kanun yetki sözleşmesi yapma imkânını tacirlere ve kamu tüzel kişilerine tanır (HMK m.17/1). Yetki sözleşmesinin yazılı yapılması, uyuşmazlığın kaynaklandığı hukuki ilişkinin belirli veya belirlenebilir olması ve yetkili kılınan mahkemenin gösterilmesi şarttır (m.18/2); aksi kararlaştırılmadıkça dava yalnız bu mahkemede açılır (m.17/1).
Adi ortaklık sözleşmesinin feshi ve tasfiye
Ortaklar oybirliğiyle karar vererek ortaklığı sona erdirebilir (TBK m.639 b.4); bu kararın da yazılı bir fesih sözleşmesiyle belgelenmesi ispat bakımından yararlıdır. Haklı sebepler bulunduğunda ise ortaklık, her zaman ve başkaca koşul aranmaksızın, fesih istemi üzerine mahkeme kararıyla sona erer (m.639 b.7). Ortaklık sona erince tasfiye, yönetici olmayanlar dâhil bütün ortakların elbirliğiyle yapılır; ortaklar tasfiye görevlisi atayamazlarsa her ortak hâkimden atama isteyebilir (m.644/1–2). Ortaklığın sona ermesi üçüncü kişilere karşı yükümlülükleri değiştirmez (m.645).
Şirket türleri ve şirket sözleşmelerine ilişkin diğer konular için ticaret ve şirketler hukuku sayfamıza bakabilirsiniz.
Sıkça sorulan sorular
Adi ortaklık sözleşmesi için noter onayı zorunlu mu?
Hayır, Türk Borçlar Kanunu adi ortaklık sözleşmesi için noter onayı öngörmez ve sözleşmeler kanunda aksi öngörülmedikçe şekle bağlı değildir (TBK m.12/1). Taşınmaz mülkiyetinin katılım payı olarak konulmasında resmî şekil kuralı (TMK m.706/1) ve kamu ihalesinde noter tasdikli iş ortaklığı sözleşmesi şartı (4734 sayılı Kanun m.14) gibi özel kurallar saklıdır.
Adi ortaklık sözleşmesi yazılı olmak zorunda mı?
Hayır, adi ortaklık sözleşmesinin geçerliliği kural olarak yazılı şekle bağlı değildir (TBK m.12/1). Ancak her yıl güncellenen parasal sınırı aşan hukuki işlemlerin senetle ispatı gerektiğinden, yazılı sözleşme uyuşmazlık hâlinde önem taşır (HMK m.200/1, ek m.1).
Sözleşmeye yazılan madde ortakların müteselsil sorumluluğunu kaldırır mı?
Türk Borçlar Kanunu, ortakların yalnız kendi aralarına yazdıkları bir maddenin müteselsil sorumluluğu alacaklıya karşı kaldırdığını açıkça söylemez; bu sonuca varılmamalıdır. Ortaklar, birlikte veya bir temsilci aracılığıyla üçüncü kişiye karşı üstlendikleri borçlardan aksi kararlaştırılmamışsa müteselsilen sorumludur (TBK m.638/3); bu hüküm, kişisel alacaklılara ilişkin m.638/2’den farklı olarak ortaklık sözleşmesinden söz etmez.
Adi ortaklık sözleşmesine yetkili mahkeme yazılabilir mi?
Ortakların tamamı tacir ise yazılan yetki maddesi geçerli olabilir; kanun yetki sözleşmesi yapma imkânını tacirlere ve kamu tüzel kişilerine tanır (HMK m.17/1). Yetki sözleşmesinin yazılı olması, uyuşmazlığın kaynaklandığı hukuki ilişkinin belirli veya belirlenebilir olması ve yetkili kılınan mahkemenin gösterilmesi şarttır (m.18/2).
Hukuki Uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; hukuki danışmanlık niteliği taşımaz. Her somut olay kendi koşulları içinde değerlendirilmelidir. Güncel ve size özel hukuki değerlendirme için bir avukata danışmanız önerilir.
Konuyla ilgili sorularınız için Çapar & Yıldız & Alpat Hukuk Bürosu ile iletişime geçebilirsiniz.