TCK 191: Uyuşturucu Kullanma Suçu ve Cezası

TCK 191, kullanmak için uyuşturucu veya uyarıcı madde satın almayı, kabul etmeyi, bulundurmayı ya da kullanmayı suç olarak tanımlayan maddedir; kısaca “uyuşturucu kullanma suçu” denen bu suçun cezası iki yıldan beş yıla kadar hapistir. Ancak madde, önce bir erteleme ve denetim süreci öngörür: soruşturma aşamasında şüpheli hakkında kamu davasının açılması beş yıl süreyle ertelenir ve bu sürede kişi denetimli serbestlik tedbirine, gerekirse tedaviye tabi tutulur. Erteleme süresi kurallara uygun geçirilirse kovuşturmaya yer olmadığına karar verilir; ihlal edilirse dava açılır. Aşağıda TCK m.191’in cezasını, erteleme ve denetimli serbestlik sürecini, etkin pişmanlığı, adlî sicil kaydını ve infazı kanun metinleri üzerinden ele alıyoruz.

TCK 191: kısa özet

TCK 191 nedir? Uyuşturucu kullanma suçunun tanımı

“Kullanmak için uyuşturucu veya uyarıcı madde satın alan, kabul eden veya bulunduran ya da uyuşturucu veya uyarıcı madde kullanan kişi, iki yıldan beş yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır.” (TCK m.191/1)

Madde dört ayrı hareketi aynı suç altında toplar: uyuşturucu veya uyarıcı maddeyi satın almak, kabul etmek, bulundurmak ya da kullanmak. İlk üç hareket için kanun ayrıca bir amaç arar: bu fiillerin “kullanmak için” yapılmış olması gerekir. Kullanma fiilinde ise kişinin maddeyi kullanmış olması yeterlidir.

Kullanmak için bulundurma ile uyuşturucu ticareti (TCK m.188) arasındaki fark

TCK m.188/3, uyuşturucu veya uyarıcı maddeyi ruhsatsız olarak satın alan, kabul eden veya bulunduran kişiyi de cezalandırır; bu suçun cezası on yıldan az olmamak üzere hapis ve bin günden yirmi bin güne kadar adlî para cezasıdır. Hareketler aynı olduğu için iki suçu ayıran ölçüt amaçtır: kişinin maddeyi kendisi kullanmak için mi, yoksa başkalarına vermek ya da satmak için mi bulundurduğu. Kanun bu ayrım için bir miktar sınırı koymaz; amaç, somut olaydaki delillerle değerlendirilir.

Ticaret suçundan (m.188) veya kullanılmasını kolaylaştırma suçundan (m.190) yargılanan sanık bakımından kovuşturma sırasında suçun yalnızca m.191 kapsamına girdiği anlaşılırsa, sanık hakkında bu madde hükümleri çerçevesinde hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına karar verilir (m.191/8).

TCK 191 cezası nedir?

TCK 191’deki uyuşturucu kullanma suçunun cezası iki yıldan beş yıla kadar hapistir (m.191/1).

Cezanın yarı oranında artırıldığı yerler (m.191/10)

Fiil; okul, yurt, hastane, kışla veya ibadethane gibi tedavi, eğitim, askerî ve sosyal amaçla toplu bulunulan bina ve tesislere iki yüz metreden yakın umumi veya umuma açık yerlerde işlenirse, verilecek ceza yarı oranında artırılır. Mesafede bu yerlerin varsa çevre duvarı, tel örgü veya benzeri engel veya işaretlerle belirlenen sınırları da esas alınır.

Soruşturma aşaması: kamu davasının açılmasının ertelenmesi

TCK m.191’in en önemli özelliği, soruşturma aşamasında öngördüğü zorunlu erteleme kuralıdır. Bu suçtan başlatılan soruşturmada şüpheli hakkında, Ceza Muhakemesi Kanunu m.171’deki şartlar aranmaksızın, beş yıl süreyle kamu davasının açılmasının ertelenmesine karar verilir (m.191/2). Diğer suçlarda erteleme Cumhuriyet savcısının takdirine ve CMK m.171’deki şartlara bağlıyken, burada kanun “karar verilir” der.

Cumhuriyet savcısı bu durumda şüpheliyi, erteleme süresince yükümlülüklere uymaması veya yasakları ihlal etmesi hâlinde doğacak sonuçlar konusunda uyarır. Erteleme kararı kolluk birimlerine de bildirilir. Soruşturmanın genel işleyişini ceza soruşturması süreci yazımızda anlattık.

Denetimli serbestlik ve tedavi (m.191/3)

Erteleme süresi içinde şüpheli hakkında en az bir yıl denetimli serbestlik tedbiri uygulanır. Bu süre, denetimli serbestlik müdürlüğünün teklifi üzerine veya re’sen Cumhuriyet savcısının kararıyla altışar aylık sürelerle en fazla iki yıl daha uzatılabilir. Gerek görülürse kişi denetimli serbestlik süresi içinde tedaviye tabi tutulabilir.

Cumhuriyet savcısı, erteleme süresi içinde kişinin uyuşturucu veya uyarıcı madde kullanıp kullanmadığını tespit etmek için yılda en az iki defa ilgili kuruma sevkine karar verir.

Erteleme süresinde ihlal sayılan hâller (m.191/4–5)

Kişinin erteleme süresi içinde aşağıdaki davranışlardan birini göstermesi hâlinde hakkında kamu davası açılır (m.191/4):

• Kendisine yüklenen yükümlülüklere veya uygulanan tedavinin gereklerine uygun davranmamakta ısrar etmesi,
• Tekrar kullanmak için uyuşturucu veya uyarıcı madde satın alması, kabul etmesi veya bulundurması,
• Uyuşturucu veya uyarıcı madde kullanması.

Erteleme süresinde tekrar satın alma, kabul etme, bulundurma veya kullanma, bu kurala göre ihlal nedeni sayılır ve ayrı bir soruşturma ve kovuşturma konusu yapılmaz (m.191/5).

Erteleme süresi tamamlanırsa (m.191/7)

Şüpheli erteleme süresi içinde yükümlülüklere aykırı davranmaz ve yasakları ihlal etmezse, hakkında kovuşturmaya yer olmadığı kararı verilir.

Dava açıldıktan sonra suç tekrar işlenirse (m.191/6)

İhlal nedeniyle dördüncü fıkra uyarınca kamu davası açıldıktan sonra, aynı suçun tekrar işlendiği iddiasıyla başlatılan soruşturmalarda kamu davasının açılmasının ertelenmesi kararı verilemez.

Kovuşturma aşaması: HAGB, erteleme ve seçenek yaptırımlar

Maddede aksine düzenleme bulunmayan hâllerde CMK m.171 (kamu davasının açılmasının ertelenmesi) veya m.231 (hükmün açıklanmasının geri bırakılması, HAGB) uygulanır (m.191/9). Dava açıldıktan sonra yargılama sonunda hükmolunan ceza iki yıl veya daha az süreli hapis ise ve CMK m.231’deki diğer şartlar varsa, mahkeme hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına karar verebilir. HAGB kararı verilen hükümde hapis cezası ertelenemez ve kısa süreliyse seçenek yaptırımlara çevrilemez (CMK m.231/7). Şartların ayrıntısını HAGB nedir, şartları nelerdir yazımızda ele aldık.

Hapis cezasının adlî para cezasına çevrilmesi (TCK m.50)

Hapis cezasının adlî para cezasına veya diğer seçenek yaptırımlara çevrilmesi yalnızca kısa süreli hapis cezası için mümkündür (TCK m.50/1). Kanun, hükmedilen bir yıl veya daha az süreli hapsi kısa süreli hapis cezası olarak tanımlar (m.49/2). TCK m.191’in alt sınırı iki yıl olduğundan, indirimler sonucunda hükmolunan ceza bir yıla veya altına inmedikçe bu yol kapalıdır.

Hapis cezasının ertelenmesi (TCK m.51)

İki yıl veya daha az süreyle hapis cezasına mahkûm edilen kişinin cezası ertelenebilir. Bunun için kişinin daha önce kasıtlı bir suçtan dolayı üç aydan fazla hapis cezasına mahkûm edilmemiş olması ve yargılama sürecinde gösterdiği pişmanlık dolayısıyla tekrar suç işlemeyeceği konusunda mahkemede kanaat oluşması gerekir (m.51/1). Paraya çevirme ve erteleme kurallarının diğer suçlardaki uygulaması için kasten yaralama yazımızdaki ilgili bölüme de bakabilirsiniz.

Etkin pişmanlık: cezasızlık ve indirim (TCK m.192)

Maddenin kaynağını bildirmek (m.192/2)

Kullanmak için uyuşturucu veya uyarıcı madde satın alan, kabul eden veya bulunduran kişi, resmî makamlar haber almadan önce maddeyi kimden, nerede ve ne zaman temin ettiğini merciine bildirerek suçluların yakalanmasını veya maddenin ele geçirilmesini kolaylaştırırsa, hakkında cezaya hükmolunmaz.

Tedavi için başvurmak (m.192/4)

Uyuşturucu veya uyarıcı madde kullanan kişi, hakkında soruşturma başlatılmadan önce resmî makamlara veya sağlık kuruluşlarına başvurarak tedavi ettirilmesini isterse, cezaya hükmolunmaz. Bu durumda kamu görevlileri ile sağlık meslek mensuplarının TCK m.279 ve m.280 uyarınca suçu bildirme yükümlülüğü doğmaz.

Suç haber alındıktan sonra yardım (m.192/3)

“Bu suçlar haber alındıktan sonra gönüllü olarak, suçun meydana çıkmasına ve fail veya diğer suç ortaklarının yakalanmasına hizmet ve yardım eden kişi hakkında verilecek ceza, yardımın niteliğine göre dörtte birden yarısına kadarı indirilir.” (m.192/3)

TCK 191 adlî sicile işler mi?

TCK 191 dosyasında kaydın niteliği verilen karara göre değişir: kesinleşmiş mahkûmiyet adlî sicile kaydedilir; kamu davasının açılmasının ertelenmesi ve HAGB kararları ise ancak yargı mercilerinin istemesi hâlinde verilmek üzere mahsus bir sisteme kaydedilir.

• Kamu davasının açılmasının ertelenmesi ve HAGB: Bu kararlar, ancak bir soruşturma veya kovuşturmayla bağlantılı olarak mahkeme, hâkim veya Cumhuriyet başsavcılığı tarafından istenmesi hâlinde verilmek üzere, bunlara mahsus bir sisteme kaydedilir (5352 sayılı Adlî Sicil Kanunu m.6/1; CMK m.171/5, m.231/13).
• Mahkûmiyet: Kesinleşmiş mahkûmiyet hükümleri adlî sicile kaydedilir. Hapis cezası ertelenmişse denetim süresi ve cezanın infaz edilmiş sayıldığı da kaydedilen bilgiler arasındadır (5352 m.4/1).

Kayıt ne zaman silinir?

Adlî sicildeki bilgiler, cezanın infazının tamamlanması gibi hâllerde silinerek arşiv kaydına alınır (5352 m.9/1). Arşiv kaydı ise kural olarak, kaydın arşive alınma koşullarının oluştuğu tarihten itibaren beş yıl geçmesiyle tamamen silinir. Anayasa m.76 ile TCK dışındaki kanunlarda bir hak yoksunluğuna neden olan mahkûmiyetlerde bu süre, yasaklanmış hakların geri verilmesi kararı alınmışsa on beş yıl, alınmamışsa otuz yıldır (5352 m.12/1).

TCK 191 yatarı ne kadar? İnfaz kuralları

TCK 191’den hapis cezasına mahkûm olan kişi, kurumdaki infaz süresini iyi hâlli geçirmek koşuluyla cezasının yarısını infaz kurumunda çektiğinde koşullu salıverilmeden yararlanabilir (5275 sayılı İnfaz Kanunu m.107/1–2). TCK m.191, koşullu salıverilme oranının üçte iki olarak uygulandığı suçlar arasında sayılmamıştır.

Açık ceza infaz kurumunda veya çocuk eğitimevinde bulunan ve koşullu salıverilmesine bir yıl veya daha az kalan iyi hâlli hükümlünün cezasının koşullu salıverilme tarihine kadar olan kısmı, talebi üzerine ve infaz hâkiminin kararıyla denetimli serbestlik tedbiri uygulanarak infaz edilebilir. 2025’te eklenen kurala göre bunun için hükümlünün, koşullu salıverilme tarihine kadar kurumda geçirmesi gereken sürenin en az onda birini (beş günden az olmamak üzere) kurumda geçirmiş olması gerekir (5275 m.105/A/1). TCK m.191’den hükümlü olanlar bu dönemde ayrıca tedavi ve rehabilitasyon programlarına katılma yükümlülüğüne tabi tutulur (m.105/A/5).

Gerçek infaz süresi; birden fazla ceza, tutuklulukta geçen sürenin mahsubu ve tekerrür gibi nedenlerle kişiden kişiye değişir.

Tekerrür hâlinde (TCK m.58)

Önceki suçtan verilen hüküm kesinleştikten sonra yeni bir suç işlenirse tekerrür hükümleri uygulanır; bunun için önceki cezanın infaz edilmiş olması gerekmez. Ancak önceki suçtan beş yıl veya daha az süreli hapis cezasına mahkûmiyette, bu cezanın infaz edildiği tarihten itibaren üç yıl geçtikten sonra işlenen suçlar için tekerrür hükümleri uygulanmaz (m.58/1–2). Tekerrür hâlinde ceza, mükerrirlere özgü infaz rejimine göre çektirilir ve cezanın infazından sonra denetimli serbestlik tedbiri uygulanır (m.58/6). Mükerrirde koşullu salıverilme oranı kural olarak üçte iki, ikinci defa tekerrürde dörtte üçtür (5275 m.108/1–3).

Ceza yargılamasındaki diğer konular için ceza hukuku sayfamıza bakabilirsiniz.

Sıkça sorulan sorular

Uyuşturucu kullanmak suç mu?

Evet. Uyuşturucu veya uyarıcı madde kullanmak ve kullanmak için satın almak, kabul etmek veya bulundurmak TCK m.191/1’de suç olarak tanımlanmıştır; cezası iki yıldan beş yıla kadar hapistir.

TCK 191 ilk seferde ne olur?

Soruşturma aşamasında şüpheli hakkında beş yıl süreyle kamu davasının açılmasının ertelenmesine karar verilir ve en az bir yıl denetimli serbestlik uygulanır. Süre kurallara uygun geçirilirse kovuşturmaya yer olmadığına karar verilir (m.191/2, 191/3, 191/7).

TCK 191 kapsamında uyuşturucu testi kaç kez yapılır?

Cumhuriyet savcısı, erteleme süresi içinde kişinin madde kullanıp kullanmadığını tespit etmek için yılda en az iki defa ilgili kuruma sevkine karar verir (m.191/3).

TCK 191 para cezasına çevrilir mi?

Kural olarak hayır. Seçenek yaptırımlara yalnızca bir yıl veya daha az süreli hapis çevrilebilir (TCK m.49/2, m.50/1). Suçun alt sınırı iki yıl olduğundan, ancak indirimlerle hükmolunan ceza bir yıla veya altına inerse bu yol açılır.

TCK 191 ne zaman silinir?

Mahkûmiyet kaydı, cezanın infazı tamamlanınca adlî sicilden silinip arşive alınır; arşiv kaydı da kural olarak bu tarihten itibaren beş yıl geçince tamamen silinir (5352 m.9/1, m.12/1). Kamu davasının açılmasının ertelenmesi ve HAGB kararları ise ancak yargı mercilerinin istemesi hâlinde verilmek üzere mahsus bir sisteme kaydedilir (5352 m.6/1; CMK m.171/5, m.231/13).

TCK 191 yatarı ne kadar?

Kural olarak koşullu salıverilme için cezanın yarısının infaz kurumunda iyi hâlli olarak geçirilmesi gerekir (5275 m.107/2); koşullu salıverilmeye bir yıl veya daha az kalan hükümlü, şartları varsa bu süreyi denetimli serbestlikle geçirebilir (m.105/A). Kesin süre kişinin durumuna göre hesaplanır.

Hukuki Uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; hukuki danışmanlık niteliği taşımaz. Her somut olay kendi koşulları içinde değerlendirilmelidir. Güncel ve size özel hukuki değerlendirme için bir avukata danışmanız önerilir.